S2.0_MA – KHOẢNG GIỮA CỦA CÁI NHÌN VÀ CẢM NHẬN

Khi nói một không gian đẹp, ta đang nói về những gì được nhìn thấy hay những gì được cảm nhận?

Khi nói một công trình đẹp, chúng ta thường bắt đầu bằng những gì có thể nhìn thấy: hình khối đẹp, mặt đứng có tỷ lệ tốt, ánh sáng đẹp hay một khoảng sân đầy nắng. Vẻ đẹp kiến trúc bắt đầu từ thị giác. Nhưng liệu nó có thực sự thuộc về thị giác?

Thị giác cho chúng ta thông tin về hình dạng, tỷ lệ, ánh sáng, vật liệu và mối quan hệ giữa các thành phần. Nhưng để một không gian trở thành trải nghiệm, những thông tin ấy phải đi qua cơ thể, cảm xúc, ký ức và trải nghiệm cá nhân. Thị giác là nơi thông tin đi vào, còn cảm giác là nơi không gian thực sự được hình thành trong con người.

Một căn phòng được tạo nên bởi những thứ hữu hình như tường, sàn, trần và cửa sổ nhưng điều khiến một căn phòng trở thành không gian sống chính là khoảng trống mà chúng định hình. Khoảng trống không cung cấp một cảm giác cố định, nó thay đổi theo cách ánh sáng đi vào, theo một khung cửa được mở ra hay khép lại, theo bóng nắng dịch chuyển trong ngày, từ đó tạo ra những trải nghiệm đa dạng. Vì thế, không gian không chỉ được tạo nên bởi hình dáng hay kích thước, mà bởi mối quan hệ giữa những gì hiện hữu và khoảng trống ở giữa chúng.

Thị giác giúp ta nhận diện một căn phòng và có thể cho ta ấn tượng ban đầu về căn phòng, nhưng cảm giác mới cho ta biết mình đã từng ở trong căn phòng ấy như thế nào. Đó mới là cách một không gian thực sự ở lại trong ký ức con người.

Một công trình ngày này thường được biết đến qua một bức ảnh, góc nhìn được lựa chọn, những khung hình được căn chỉnh, ánh sáng được kiểm soát. Khi hình ảnh được lan truyền liên tục khiến kiến trúc ngày càng gần với nhiếp ảnh. Ranh giới giữa một công trình để sống và một công trình được nhìn thấy vì thế cũng dần trở nên mờ đi.

Nhưng tại sao con người lại dễ tin vào hình ảnh đến vậy?

 

Bởi hình ảnh đáp ứng một nhu cầu rất tự nhiên của con người: nhu cầu được nhìn thấy và được chia sẻ. Ngày nay, chúng ta không chỉ mong muốn có một ngôi nhà đẹp để sống, chúng ta còn mong muốn có một hình ảnh đẹp về việc mình đang sống trong ngôi nhà ấy: ngồi trên ghế với quyển sách trong tay, một khoảng sân xanh mát cùng một tách trà hay buổi chiều nắng đẹp qua khung cửa sổ,… trở thành những khoảnh khắc để lưu lại. Và ngôi nhà có thêm một đời sống thứ hai — đời sống của nó trên màn hình. Hình ảnh không chỉ cho ta thấy một không gian, nó còn cho ta thấy đời sống mà ta mong muốn có được.

Nhưng liệu chúng ta có đang bị thuyết phục hoàn toàn bởi kiến trúc hay ta bị thuyết phục bởi hình ảnh về chính mình khi sống trong kiến trúc ấy? Và liệu những hình ảnh đó có thực sự phản ánh đúng cách sống mà ta mong muốn?

Sự phát triển của nhiếp ảnh kiến trúc và nhu cầu chia sẻ là không sai. Hình ảnh giúp kiến trúc được tiếp cận và được nhìn thấy bởi nhiều người hơn bao giờ hết. Nhưng chính sự thuận tiện của hình ảnh cũng có thể khiến chúng ta quen với việc đánh giá kiến trúc bằng thứ xuất hiện nhanh nhất trước mắt. Một không gian đẹp trong một khung hình có thể chỉ cần vài giây để được nhìn thấy, nhưng một không gian thực sự có ý nghĩa cần nhiều hơn thế để được cảm nhận, bởi khi bước vào một công trình, không còn một khung hình duy nhất. Không gian được trải nghiệm qua thời gian, qua sự thay đổi của ánh sáng, qua âm thanh, nhiệt độ, mùi, khoảng cách giữa cơ thể và vật thể; qua những đoạn đường phải đi qua, những nơi khiến ta dừng lại, và cả những khoảng không có thể chẳng có gì đặc biệt để chụp nhưng lại chạm vào nơi nào đó trong ký ức và tâm hồn của chúng ta làm ta muốn ở lại đó thật lâu.

MA — KHOẢNG GIỮA CÁI NHÌN VÀ CẢM NHẬN

MA — 間, một khái niệm có nền tảng lâu đời trong văn hóa và tư tưởng Nhật Bản, thường được hiểu là “khoảng giữa” hay một khoảng ngắt giữa những sự vật, không gian và khoảnh khắc. Nhưng MA không đơn giản là khoảng trống. Nó là phần tồn tại giữa những thứ hiện hữu — nơi một mối quan hệ có thể hình thành. Một khoảng lùi có thể tạo ra sự chuyển tiếp giữa phố và nhà, một hiên nhà tạo ra khoảng giữa trong và ngoài. Một khoảng sân tạo ra khoảng giữa con người và thiên nhiên.
Giá trị của MA vì thế không nằm ở việc khoảng trống ấy chứa bao nhiêu thứ, mà ở những gì có thể xảy ra trong đó. Nhờ vào khoảng trống đó mọi hiện hữu trở nên rõ ràng và giàu ý nghĩa.

MA tạo ra một độ chậm cần thiết để mắt không chỉ nhìn mà bắt đầu quan sát mà cho phép cơ thể đi qua và bắt đầu cảm nhận, quan trọng hơn, MA để lại một phần chưa được quyết định cho con người. Kiến trúc sư có thể thiết kế không gian, nhưng không thể thiết kế chính xác cảm xúc mà mỗi người sẽ có trong đó. Một khoảng sân có thể trở thành nơi đọc sách với người này, nơi trò chuyện với người khác, hoặc đơn giản là nơi đứng yên nhìn một khoảng trời. MA giữ lại khoảng mở để con người hoàn thành không gian bằng chính trải nghiệm của mình.

Từ hình ảnh đến đời sống.

MA không phủ nhận vẻ đẹp của hình thức hay hình ảnh. Nó chỉ đặt chúng trở lại đúng vị trí. Hình ảnh có thể là điểm bắt đầu của một trải nghiệm kiến trúc, nhưng không nên là toàn bộ trải nghiệm ấy.

Hình ảnh cho ta thấy một không gian, giác quan cho ta đi vào không gian và cảm nhận đưa không gian vào trong ta.

Khi không gian đã đi vào trong ta, nó không còn chỉ là một công trình bên ngoài. Nó trở thành ký ức, cảm xúc và đôi khi âm thầm thay đổi cách chúng ta sống. Con người tạo ra ngôi nhà từ nhu cầu và cách sống của mình. Nhưng sau khi được hình thành, ngôi nhà cũng bắt đầu định hình ngược trở lại con người rằng “Ngôi nhà này sẽ khiến con người trở thành như thế nào khi sống trong nó?”
Một khoảng sân có thể khiến ta ở ngoài trời nhiều hơn. Một khung cửa có thể khiến ta chú ý đến ánh sáng. Một khoảng trống có thể khiến ta biết dừng lại.

Với MYAN ARCHITECTS, MA không phải là một thủ pháp tạo ra những khoảng trống đẹp. Đó là một triết lý về những khoảng giữa cần thiết để con người nhìn, cảm nhận và hình thành mối quan hệ riêng với không gian.

Bởi một công trình có giá trị không chỉ ở cách nó xuất hiện trong ngày đầu tiên, hay trong một bức ảnh đẹp, mà ở việc sau nhiều năm sống cùng nó, nó còn hiện hữu như thế nào trong cách ta cảm nhận thế giới.

Và nếu MA là khoảng nghỉ giữa cái nhìn và cảm nhận, thì những khoảng giữa, những khoảng dừng ấy được kiến trúc sư tạo ra như thế nào để một không gian có thể được cảm nhận bằng cả cơ thể và thời gian? 

Bài viết: Thanh Trúc