S2.1_TỪ HIÊN NHÀ TRUYỀN THỐNG ĐẾN CHIỀU SÂU KHÔNG GIAN TRONG NHÀ Ở ĐƯƠNG ĐẠI.
Khi hình thức của hiên biến mất, điều gì của hiên vẫn còn trong một ngôi nhà?
Trong nhà ở truyền thống, hiên là một khoảng không gian đệm, không hoàn toàn thuộc về sân, cũng chưa hoàn toàn thuộc về ngôi nhà. Nằm giữa hai trạng thái trong và ngoài, hiên tạo ra một quá trình chuyển tiếp, để con người không bước từ bên ngoài vào nhà một cách đột ngột mà đi qua một khoảng giữa trước khi thực sự bước vào không gian ở.
Bởi vậy, hiên không đơn thuần là phần mái che trước nhà. Nó tạo ra một vùng chuyển tiếp giúp cơ thể thích nghi với môi trường: ánh sáng giảm dần, nhiệt độ dịu xuống, bóng râm xuất hiện và cảm giác được bao bọc tăng lên. Với tỷ lệ vừa tầm người và mái thấp, hiên đồng thời tạo nên một cảm giác gần gũi, hiền hòa — một đặc tính quen thuộc của nhà ở truyền thống Việt Nam. Hiên cũng trở thành nơi lưu giữ nhiều hoạt động và ký ức đời thường. Những sinh hoạt diễn ra tại đó khiến hiên không chỉ có giá trị về mặt khí hậu mà còn gắn với nếp sống và ký ức của con người. Vì thế, điều đáng để kế thừa từ hiên không nhất thiết là hình thức mái hiên, mà là cách nó tạo ra một khoảng giữa để con người chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác.
Điều này được thể hiện khá rõ trong cấu trúc của nhà truyền thống. Từ trong ra ngoài, không gian thường được tổ chức theo trình tự: gian ở → cửa → hiên → sân vườn. Tuy cùng giữ vai trò chuyển tiếp, mức độ liên hệ giữa hiên với gian ở và sân vườn có thể thay đổi tùy theo cách tổ chức hiên.
Với hiên đóng, khoảng hiên gần như là phần nối dài của gian ở, nằm sau một lớp bao che thứ hai — có thể là tường xây với các cửa sổ mở hoặc những vách ngăn có cấu trúc rỗng. Trong khi đó, hiên mở thường được tạo bởi hệ mái kéo dài từ gian ở, có mối quan hệ trực tiếp hơn với sân vườn phía trước. Hai hình thức này khác nhau về mức độ đóng mở, nhưng đều tạo nên một khoảng đệm tương đối độc lập giữa hai không gian có tính chất tương phản: bên trong và bên ngoài.
Chính sự tương phản ấy làm cho ranh giới giữa các không gian trở nên rõ rệt, đi qua khoảng nghỉ là hiên vẫn tồn tại các mặt đối lập nhau : từ sáng sang tối, từ nóng sang mát, từ mở rộng sang được bao bọc, từ thiên nhiên sang nơi ở.
Vậy khi nhà ở đương đại không còn sử dụng hiên theo hình thức truyền thống, liệu nguyên lý ấy có thể được tiếp tục như thế nào?
Thay vì sao chép hình thức của hiên, kiến trúc sư có thể bắt đầu từ chính bản chất của nó: tạo ra chiều sâu bằng những lớp không gian chuyển tiếp. Trong Touch House, tư duy này được phát triển bằng cách kéo dài hiên theo chiều sâu và tạo ra một chuỗi lớp không gian liên tục. Từ bên trong, tầm mắt có thể đi qua lần lượt: không gian ở → hàng cột → khoảng đệm → hàng cột → mái vươn → sân vườn → tường rào → bối cảnh. Nhờ vậy, cảm giác về chiều sâu của ngôi nhà không còn phụ thuộc đơn thuần vào kích thước thực tế. Một không gian có thể trở nên sâu hơn khi trước mắt người sử dụng xuất hiện nhiều lớp không gian nối tiếp nhau và giữa các lớp ấy vẫn duy trì được mối liên hệ.
Ở đây, các yếu tố kiến trúc không tồn tại riêng lẻ. Những hàng cột được lặp lại theo trục nhìn vừa đảm nhiệm vai trò kết cấu, vừa tạo nên nhịp điệu và phân chia các lớp không gian. Mái và mặt sàn được kéo dài từ trong ra ngoài, xuyên qua nhiều khoảng không. Bê tông xuất hiện cả trong kiến trúc và cảnh quan, tiếp tục duy trì một ngôn ngữ thống nhất giữa ngôi nhà và khu vườn.
Nhờ sự liên tục về kết cấu, vật liệu và nhịp điệu, sân, hiên và không gian nội thất không còn được đọc như ba vùng hoàn toàn tách biệt. Chúng vẫn có ranh giới, nhưng các ranh giới ấy được đặt trong một hệ thống liên tục, khiến người sử dụng có thể cảm nhận được mối quan hệ giữa từng lớp thay vì chỉ nhận biết sự phân chia.
Nếu nhà truyền thống tạo ra sự chuyển tiếp bằng sự thay đổi giữa các lớp, thì Touch House tạo ra sự chuyển tiếp bằng sự liên tục của các lớp. Ranh giới trong – ngoài vì thế không biến mất, mà trở nên mềm hơn.
Thiết kế của Touch House không làm cho hiên lớn hơn, mà là thay đổi bản chất của hiên. Ở nhà truyền thống, hiên là một nơi chốn có thể dừng lại — một khoảng giữa có chức năng và hình thái tương đối rõ ràng. Trong Touch House, tư duy về khoảng giữa được phát triển thành một cách tổ chức toàn bộ trải nghiệm không gian. Hiên không còn là một đường biên duy nhất giữa trong và ngoài, mà được tạo nên bởi nhiều lớp ánh sáng, bóng đổ, cột, mái, vật liệu và cảnh quan cùng tham gia định hình ranh giới. Vì thế, người sử dụng không chỉ đơn giản đi từ ngoài vào trong. Họ đi qua một chuỗi trạng thái không gian, trong đó mỗi lớp làm thay đổi một chút cách họ nhìn, cảm nhận và nhận biết nơi mình đang đứng. Đó cũng chính là sự khác nhau giữa một khoảng đệm và một chiều sâu không gian.
Có thể nói, Touch House không học nhà truyền thống bằng cách lặp lại hình thức cũ, mà học từ cách nhà truyền thống đối xử với khoảng giữa. Khoảng giữa vốn chỉ nằm ở một vị trí giữa sân và nhà, nay được kéo dài thành cả một cấu trúc không gian.
Từ hiên đến chiều sâu, từ ranh giới đến sự liên tục — hình thức có thể thay đổi, nhưng cách con người tìm kiếm sự che chở mà không tách mình khỏi thiên nhiên vẫn được tiếp nối. Và đó mới là phần sâu hơn của một truyền thống: không phải giữ lại hình thức đã có, mà tiếp tục cách tư duy đã tạo nên hình thức ấy.
Bài viết: Thanh Trúc
